Vì sao 'Phố Người Đường' là từ tiếng Trung để chỉ Chinatown

Đi qua cổng rồng ở San Francisco, Bangkok hay Soho London, bạn sẽ thấy ba chữ giống nhau trên cổng vòm: 唐人街, đọc theo tiếng Quan Thoại là Tangren Jie. Biển hiệu tiếng Anh ghi Chinatown. Biển hiệu tiếng Trung lại nói một điều tinh tế khác — Phố Người Đường. Đối với một cộng đồng đã sống ở nước ngoài qua nhiều thế hệ, sự lựa chọn từ ngữ đó mang theo cả một lịch sử về việc ai được quyền gọi tên ai.

Một câu trả lời được chia sẻ rộng rãi trên trang hỏi đáp tiếng Trung Zhihu gần đây đã đào sâu vào nguồn gốc của thuật ngữ này. Tóm tắt ngắn gọn: đây không phải là sự vay mượn ngữ âm của “Chinatown.” Chữ Đường trong Tangren Jie là triều đại nhà Đường, đế chế thế kỷ 7 đến thế kỷ 10 mà người nói tiếng Trung vẫn coi là thời kỳ hoàng kim của thơ ca, thương mại và các đô thị mang tính quốc tế. Khi những người di cư Trung Quốc định cư ở hải ngoại trong những thế kỷ sau, họ tự gọi mình là người Đường — người của nền văn minh đó — chứ không phải thần dân của bất kỳ vị hoàng đế nào đang ngồi trên ngai vàng.

Cụm từ này xuất hiện trong các văn bản tiếng Trung viết về Hoa Kỳ ngay từ thời Đồng Trị, vào những năm 1860 và 1870. Những cuốn nhật ký do các thành viên trong những phái đoàn chính thức đầu tiên của Trung Quốc đến phương Tây ghi lại, trong đó có một cuốn của sứ thần được biết đến với tên Chí Cương, mô tả các cộng đồng người Hoa ở Bờ Tây nước Mỹ và ghi nhận rằng cư dân ở đó đã tự dùng thuật ngữ này. Chi tiết đó rất quan trọng: cái nhãn này không phải do những người quan sát bên ngoài phát minh ra. Đó là cách cộng đồng tự gọi những con phố của chính mình.

Việc đặt tên này cũng là một sự may mắn dịch thuật gọn gàng. Tiếng Trung đã vay mượn rất nhiều từ nước ngoài theo âm thanh, nhưng Tangren Jie không phải một trong số đó — đây là một cụm từ bản địa tình cờ khớp gọn gàng với một cụm từ tiếng Anh. Những tên gọi cổ tương tự vẫn tồn tại khắp Đông Nam Á, nơi các cộng đồng người Hoa đã dùng Tangren Jie và các thuật ngữ liên quan trong nhiều thế kỷ, rất lâu trước khi từ Chinatown du nhập vào tiếng Anh vào thế kỷ 19.

Có một lớp thứ hai trong câu đố này. Các thành phố Trung Quốc có những con phố riêng mang tên Tangren Jie, và chúng không giống nhau. Ở thành phố phía nam Tây An, một khu phố đi bộ theo chủ đề nhà Đường dùng cái tên này cho một đại lộ thương mại với kiến trúc mô phỏng, quầy hàng lưu niệm và đồ ăn đường phố. Trong bối cảnh Trung Quốc, nó có nghĩa là một nơi mang phong cách nhà Đường, chứ không phải một khu phố của người di cư.

Vậy nên ba chữ giống nhau ấy làm hai nhiệm vụ tùy theo nơi bạn đang đứng. Ở hải ngoại, chúng đánh dấu một khu phố được xây dựng bởi những người di cư đã giữ cho cái tên cũ tiếp tục sống. Ở trong nước, chúng quảng bá một phiên bản hoài cổ của cùng thời kỳ hoàng kim đó cho khách du lịch. Dù thế nào, từ ngữ ấy vẫn đang làm điều mà ngôn ngữ thường làm: phân loại người ta thành người trong cuộc và người ngoài cuộc, và âm thầm ghi lại ai đã chuyển đến đâu, vào khi nào.

Đối với những độc giả chỉ biết Chinatown như một tấm biển trên cổng, cái tên tiếng Trung là một lời nhắc rằng những người bên trong hiếm khi tự mô tả mình bằng những nhãn mác mà người ngoài chọn. Họ đã chọn một triều đại — một tuyên bố về nguồn gốc, chứ không phải về đất nước mà họ đã rời bỏ.