Quy định mới của Trung Quốc khiến việc 'từ bỏ bảo hiểm xã hội' trở nên vô hiệu
Trong nhiều năm, một thỏa thuận ngầm đã lưu hành tại các nơi làm việc ở Trung Quốc: người lao động ký một tờ giấy nói rằng họ tự nguyện từ bỏ bảo hiểm xã hội, và người sử dụng lao động trả thêm một chút tiền mặt mỗi tháng. Thỏa thuận này giúp công ty tiết kiệm tiền và đặt thêm nhân dân tệ vào túi người lao động ngay hôm nay. Từ ngày 1 tháng 11 năm 2026, tờ giấy đó sẽ chính thức vô giá trị.
Theo tiêu chuẩn xử phạt thuế quốc gia mới cho năm 2026, bảo hiểm xã hội chưa đóng lần đầu tiên được đưa vào hệ thống xử phạt thống nhất của Trung Quốc đối với các vi phạm thuế. Người sử dụng lao động đóng thiếu hoặc bỏ qua các khoản đóng góp có thể bị phạt tới ba lần số tiền còn nợ. Các quy định cũng nêu rõ ràng rằng bất kỳ thỏa thuận nào mà nhân viên ‘tự nguyện’ từ bỏ bảo hiểm xã hội đều không có hiệu lực pháp lý. Câu chuyện leo lên danh sách nóng của Zhihu tuần này, thu hút hàng nghìn bình luận từ những người lao động đã ký các giấy cam kết như vậy.
Bảo hiểm xã hội ở Trung Quốc bao gồm lương hưu, chăm sóc y tế, thất nghiệp, tai nạn lao động và thai sản. Các khoản đóng góp được chia sẻ giữa người sử dụng lao động và người lao động, và số tiền này gắn liền với lương hưu tương lai và khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe của một người. Khi người sử dụng lao động đóng thiếu, người lao động thường không nhận ra cho đến nhiều năm sau, khi tính toán lương hưu bị thiếu hoặc hóa đơn y tế bị từ chối.
Khung xử phạt mới đang ập đến các công ty vào một thời điểm khó khăn. Các doanh nghiệp nhỏ và nhà máy vốn đã phải đối mặt với biên lợi nhuận mỏng, và một số đã sử dụng giấy cam kết không chính thức để giữ chi phí lao động thấp. Đối với nhân viên, sự đánh đổi luôn hấp dẫn: thêm vài trăm nhân dân tệ mỗi tháng bây giờ so với một lợi ích chỉ có ý nghĩa hàng thập kỷ sau. Quy định mới loại bỏ sự lựa chọn khỏi cả hai bên, ít nhất là trên giấy tờ.
Điều thay đổi đối với người lao động chủ yếu là đòn bẩy. Nếu người sử dụng lao động đã trả ít hơn mức yêu cầu, nhân viên giờ đây có thể viện dẫn tiêu chuẩn quốc gia thay vì vùng xám địa phương. Khiếu nại có thể được chuyển qua cơ quan thuế, nơi đã xử lý việc thu bảo hiểm xã hội ở nhiều tỉnh. Tiền phạt được tính trên số tiền thiếu, vì vậy khoảng cách càng lớn, tiền phạt càng nặng.
Đối với người sử dụng lao động, thông điệp đơn giản hơn: kỷ nguyên của giấy cam kết bắt tay đã kết thúc. Các phòng nhân sự sẽ cần kiểm toán hồ sơ bảng lương và đảm bảo mọi nhân viên được đăng ký với mức lương cơ bản chính xác. Một số công ty có thể chuyển một phần chi phí cho người lao động thông qua lương thực nhận thấp hơn, một sự thay đổi mà nhân viên thu nhập thấp sẽ cảm nhận rõ nhất.
Cuộc tranh luận trên Zhihu cho thấy vấn đề này mang tính cá nhân như thế nào. Những người bình luận trao đổi câu chuyện về những ông chủ hứa sẽ ‘giải quyết sau’ và về đồng nghiệp phát hiện tài khoản của họ đã trống rỗng trong nhiều năm. Những người khác lo ngại rằng việc thực thi nghiêm ngặt hơn có thể khiến các công ty nhỏ cắt giảm nhân sự. Quy định không trả lời trực tiếp những lo ngại đó, nhưng nó làm rõ đường cơ sở: bảo hiểm xã hội không phải là một phúc lợi có thể thương lượng để từ bỏ.
Đối với độc giả toàn cầu, thay đổi này là một cửa sổ nhìn vào cách Trung Quốc đang cố gắng chính thức hóa thị trường lao động của mình. Khi dân số già đi và áp lực lương hưu tăng lên, mọi khoản đóng góp chưa thanh toán đều quan trọng. Quy định mới sẽ không khắc phục mọi lỗ hổng, nhưng nó chấm dứt hư cấu rằng một người lao động có thể ký từ bỏ mạng lưới an toàn của chính họ. Từ tháng 11, dấu vết giấy tờ sẽ kể một câu chuyện khác.