Tại sao một nhà văn Trung Quốc dành mười năm để lập danh mục những chiếc máy tính đã chết

Năm 2016, một nhà văn Trung Quốc đã ra mắt chuyên mục Zhihu có tên “Phòng Máy Tính Cổ.” Nó không nhằm trở thành một bảo tàng. Nó nhằm trở thành một sản phẩm khả thi tối thiểu — một thử nghiệm nhỏ, rủi ro thấp để kiểm tra liệu nỗi nhớ về những chiếc máy tính cũ có thể trở thành một ngành kinh doanh hay không. Mười năm sau, chuyên mục này đang kỷ niệm ngày thành lập bằng một bài tiểu luận chiêm nghiệm, và tác giả của nó nói rằng dự án đã thay đổi hiểu biết của ông về cả công nghệ lẫn việc sưu tầm. Câu chuyện mang đến một cái nhìn hiếm hoi về cách cộng đồng công nghệ cơ sở của Trung Quốc lớn lên cùng những cỗ máy mà họ yêu thích.

Thời điểm không phải ngẫu nhiên. Đến giữa thập niên 2010, Trung Quốc đã trở thành thị trường máy tính cá nhân lớn nhất thế giới, nhưng lịch sử máy tính của chính nước này lại mỏng manh. Những cỗ máy nội địa ban đầu rất hiếm, ít được ghi chép, và thường bị bỏ đi. Các cộng đồng máy tính retro phương Tây có kho lưu trữ, hội nghị và bảng giá phát triển mạnh. Ở Trung Quốc, những người đam mê trao đổi mẹo trong các diễn đàn và nhóm tin nhắn rải rác. Chuyên mục này cố gắng lấp đầy khoảng trống đó bằng cách viết về phần cứng cũ bằng ngôn ngữ đơn giản, hướng đến độc giả bình thường thay vì chuyên gia.

Điều tác giả phát hiện là một cộng đồng được định hình bởi những lực lượng rất khác so với các đối tác phương Tây. Chu kỳ nâng cấp nhanh chóng của Trung Quốc khiến máy cũ nhanh chóng biến mất. Không gian lưu trữ trong căn hộ hạn chế. Các gia đình hiếm khi giữ chiếc máy tính đầu tiên như một vật gia truyền. Đồng thời, thị trường đồ cũ rộng lớn và khó lường, đầy linh kiện tân trang, hàng nhập khẩu xám và những cỗ máy không thể xác minh nguồn gốc. Sưu tầm trong môi trường đó ít liên quan đến việc hoàn thiện một bộ sưu tập mà nhiều hơn đến việc cứu vớt những mảnh ghép trước khi chúng biến mất.

Thử nghiệm thương mại đã không diễn ra như kế hoạch. Việc bán máy tính cổ được phục hồi tỏ ra khó khăn: vận chuyển tốn kém, người mua ít, và những cỗ máy được thèm muốn nhất lại khó tìm nhất. Nhưng bài viết đã tìm được khán giả. Những độc giả từng sử dụng một mẫu máy cụ thể ở trường hoặc trong công việc đầu tiên đã viết thư với ký ức, ảnh và chỉnh sửa. Theo thời gian, chuyên mục trở nên ít giống một cửa hàng hơn và giống một kho lưu trữ chung hơn, với những người đóng góp ghi lại phần mềm, thiết bị ngoại vi và những nghi thức nhỏ của thời kỳ đầu máy tính ở Trung Quốc.

Sự thay đổi đó đã thay đổi vai trò của tác giả. Một nhà sưu tập, ông lập luận, tích lũy và bảo tồn. Một nhà lưu trữ ghi chép và chia sẻ. Sự khác biệt nghe có vẻ tinh tế, nhưng nó đã định hình lại dự án. Thay vì theo đuổi những cỗ máy quý hiếm, ông bắt đầu theo đuổi bối cảnh: ai đã sử dụng máy tính này, phần mềm nào chạy trên đó, nó có giá bao nhiêu so với một tháng lương, và tại sao nó lại quan trọng với những người sở hữu nó. Những cỗ máy trở thành bằng chứng cho một lịch sử xã hội rộng lớn hơn.

Bài tiểu luận kỷ niệm thẳng thắn về những chi phí. Mười năm viết, tìm kiếm và đàm phán với người bán đã tốn thời gian và tiền bạc, và tác giả thừa nhận dự án chưa bao giờ tự duy trì được. Một số độc giả sẽ nhận ra cảm giác đó. Máy tính retro là một sở thích thưởng cho sự kiên nhẫn nhiều hơn lợi nhuận, ở Trung Quốc hay bất cứ đâu. Điều giữ nó tiếp tục không phải là một trường hợp kinh doanh mà là dòng tin nhắn đều đặn từ những người đã tìm thấy một phần quá khứ của chính họ trong chuyên mục.

Nhìn về phía trước, tác giả nói rằng ông không còn là một nhà sưu tập theo nghĩa truyền thống. Ông vẫn giữ máy, nhưng ông quan tâm đến những câu chuyện xung quanh chúng hơn là bản thân các vật thể. Đó có thể là bài học hữu ích nhất của thập kỷ: ở một đất nước thay đổi nhanh như Trung Quốc, bảo tồn công nghệ không chỉ là lưu giữ phần cứng. Đó là lưu giữ ký ức trước khi những người nắm giữ nó ra đi.